LITERATURA

Biorąc pod uwagę liczbę tytułów, beletrystyka, poezja i dramaturgia brazylijska obejmują około połowy całej produkcji literackiej Ameryki Łacińskiej.

Rozwój literatury w Brazylii przechodził przez różne okresy, od kolonialnego, a więc od 1500 roku (odkrycie Brazylii przez Portugalczyków) do 1822 roku (uzyskanie niepodległości), kiedy ukształtowały się dwa style – barokowy i arkadyjski; od 1822 roku zaczęła się rozwijać literatura narodowa. Należy jednak podkreślić, że liczni wybitni autorzy początku literatury okresu kolonialnego byli jezuitami i podróżnikami zafascynowanymi nowym kontynentem i jego tubylcami.

Ruchy literackie drugiego okresu zwanego Narodowym wiążą się z rozwojem politycznym i społecznym kraju. Romantyzm zbiega się mniej więcej z 57leciem Cesarstwa brazylijskiego; autorzy Parnasu i Realizmu to okres pierwszych kilkudziesięciu lat, a symbolizm to przełom XIXtego i XXtego wieku. W 1922 roku w mieście Sao Paulo odbył się Tydzień Sztuki Nowoczesnej, zdarzenie, które zapoczątkowało ruch modernistyczny, mający ogromny wpływ nie tylko na literaturę, ale również na malarstwo, rzeźbiarstwo, muzykę i architekturę Brazylii.

W roku 1808 portugalska rodzina Królewska przenosi się do Brazylii, uciekając przed inwazją wojsk Bonapartego. Przywożą ze sobą ducha początkującego romantyzmu europejskiego. Pisarze brazylijscy zaczęli kłaść nacisk między innymi na wolność indywidualną, subiektywizm i problemy związane ze sferą społeczną. W dalszym okresie po uzyskaniu niepodległości, literatura romantyzmu rozwija w kierunku eksponowania niesprawiedliwości w Brazylii, trudnej sytuacji Indian i czarnych niewolników. Zwraca też uwagę na życie miejskie.

Machado de Assis (1839-1908), uważany za największego pisarza brazylijskiego wieku XIX, dzięki uniwersalnemu charakterowi swoich dzieł, w dalszym ciągu jest najważniejszym i najbardziej wpływowym pisarzem w literaturze brazylijskiej. Jego twórczość, która obejmuje style romantyzmu i realizmu znajduje przykłady w dziełach pisarzy europejskich jak Emil Zola i Eça de Queiroz.

Na początku XXw. twórców brazylijskich ogarnia duch innowacji, który osiąga szczytowy moment we wspomnianym już Tygodniu Sztuki Nowoczesnej w Sao Paulo. Ten nowy sposób myślenia doprowadził do prawdziwej rewolucji artystycznej odwołującej się do uczuć dumy z historii, przodków narodowych i folkloru. Uczestnicy tego Tygodnia szukali inspiracji do swoich dzieł – literackich i innych – w prądach modnych w owym czasie, takich jak Futuryzm, Kubizm i Dadaizm.

Poeta Menotti del Pichia ujął cele nowego ruchu następującymi słowami: “Chcemy światła, powietrza, wentylatorów, samolotów, żądań robotniczych, idealizmu, silników, kominów fabrycznych, krwi, szybkości, marzeń o naszej sztuce.”

Najważniejszą postacią tego okresu literackiego był Mario de Andrade (1893-1945), który pisał poezje, eseje literackie o sztuce, muzyce i folklorze brazylijskim. Macunaíma, jedno z jego dzieł jest do dzisiaj uważane za “rapsodię a nie powieść”. Oswald de Andrade (1890-1953) napisał zbiór poematów pod tytułem Pau-Brasil, analizujących brazylijską kulturę, przesądy i życie rodzinne, posługując się prostym i utartym, pierwszy raz użytym w poezji brazylijskiej, humorem.

Przechodzenie do bardziej spontanicznego podejścia do literatury prezentują poeci Carlos Drummond de Andrade (1902-1987) i Manuel Bandeira (1886-1968). Pierwszy używał ironii do głębokiej analizy obyczajów ówczesnej epoki; Bandeira zbudował język skojarzeń powiedzeń i wyrazów ludowych. Chciał również, aby jego poezja była „wieczna, mówiąca o rzeczach prostych i jak najmniej intencjonalna”.

Powieść brazylijska nabrała nowej formy i treści społecznej po Jose Americo de Almeida (1887-1969), który napisał A Bagaceira, jedną z pierwszych powieści o surowych warunkach życia w interiorze Nordeste (region północno-wschodni Brazylii). Graciliano Ramos, którego książki były szeroko adaptowane do filmów i telewizji jest najważniejszym reprezentantem pokolenia pisarzy, którzy poświęcali swoją prozę walce z niesprawiedliwością społeczną. Jego dzieła przyczyniły się do wykorzenienia reżimu autorytarnego z okresu Vargasa (1937-1945).

Pierwsze powieści Jorge Amado, tłumaczone na 33 języki powstałe pod silnym wpływem jego wiary w idee marksistowskie, skupiały się na cierpieniu robotników z plantacji kakao z jego rodzimego stanu Bahia i skromnych rybaków zamieszkałych w nadmorskich wioskach. Od roku 1950 pisarz zaczął używać podejścia bardziej jowialnego do radości i smutków klasy średniej Bahii.

Bez wątpienia najbardziej nowatorskim pisarzem brazylijskim ubiegłego stulecia był João Guimarães Rosa (1908-1967). Będąc już zawodowym dyplomatą przyciągnął uwagę czytelników i krytyków literackich zbiorem krótkich opowiadań - Sagarana, a zaraz po tym wydał swoje dzieło najbardziej znane - Grande Sertão: Veredas, (Pustkowie).

Wśród licznych i najwybitniejszych pisarzy brazylijskich musimy wymienić: Gilberto Freyre (1900-1987), mistrza stylu i pioniera brazylijskiej szkoły socjologicznej, autora Casa Grande & Senzala (Panowie i Niewolnicy), percepcyjnego studium brazylijskiego społeczeństwa. W poezji brazylijskiej pojawia się postać João Cabral de Melo Neto (1918-2000). Na specjalną uwagę zasługuje Vinicius de Moraes (1913-1980). Jego poezja stała się częścią muzycznego ruchu bossa nova, który spowodował powstanie nowego stylu w sambie, rytmu typowo brazylijskiego. Znany na całym świecie jako Vinicius napisał też sztukę, Orfeu da Conceicao, która zyskałą sławę międzynarodową poprzez swoją adaptację do filmu Czarny Orfeusz..

Florestan Fernandes (1920-1995), razem z Gilberto Freyre, który jest najwybitniejszym myślicielem brazylijskim, analizował najważniejsze sprzeczności społeczne i polityczne Brazylii.